Tedarik Zinciri Eğitimleri 18 – Rota Optimizasyonu 1 – Başlangıç

Lise yıllarımı hep Endüstri Mühendisi olacağım diye geçirdim. Başardım ve bir Endüstri Mühendisi oldum. Üniversite yıllarımda ise yaptığım projelerimden birinde rota optimizasyonu konusu ile karşılaştım ve bu arkadaşı çok sevdim. Öyle sevdim ki bitirme projemin içine yerleşti bu arkadaş. Hatta tanıştıktan sonra neredeyse tüm projelerim bu arkadaşın etrafında dönmeye başladı. Ve bu arkadaş meslek hayatımı, hedeflerimi hatta hayallarimi şekillendirdi. Neden mi bunları anlatıyorum? Çünkü benim hayatıma şekil veren ve anlatmak için koskoca 1 yıl sabrettiğim konuyu şimdi sizlerle konuşacağız, sizlerle tartışacağız. Hadi başlayalım o zaman. Hayat yolumuz, hayallerimiz, hedeflerimiz ve rotamız hep optimum olsun.

Çoğu yazımda bahsettiğim gibi rekabet ete kemiğe bürünmüş kocaman kocaman sivri dişleri olan ve her an bu dişlerini size geçirmeye çalışan bir canavardır. Bu canavar karşısında ayakta kalabilmek ve ona yenilmemek için etkin bir tedarik zinciri yönetimi şarttır. Lojistik ve depo yönetimi ise bu sürecin optimum yönetilmesi gereken en önemli ayağıdır. Çünkü ürüne herhangi bir katma değer katmayıp ürünün maliyetini fazlası ile arttıran, atsan atılmaz satsan satılmaz olan bu süreç her an ayağınıza bağ olup sizi canavarın önüne düşürebilir. Lojistik yönetiminin de en önemli konularından biri rota optimizasyonudur. Özellikle perakende sektörü için çok önemli olan bu yöntem için firmalar fazlası ile üzerine düşmekte ve düşünmektedir. Üzerine düşmek zorundadır desem çok mu iddialı olur bilemedim ama şahsi fikrim öyle, düşmek zorundalar.

Rota optimizasyonu teriminin aklıma getirdiği ilk kelime yoldur. Rota olması için bir yol ve bu yol üzerinde hareket eden bir şey olmalıdır. Bu tır olabilir, gemi olabilir, kamyon olabilir, tren olabilir, forklift olabilir hatta ve hatta insan olabilir. Optimize edilecek konu taşıma da olabilir toplama da olabilir. Literatürü şöyle bir incelerseniz rota optimizasyonu konusu çoğunlukla taşıma yönetiminin altında gösterilir. Ben rota optimizasyonunu böyle daraltmayı uygun bulmuyorum. Bu optimize yöntemi ile çoğu konuyu planlayabilir iken mantığı ile de çok fazla soruya çözüm bulabilirsiniz. Örneğin depo yönetiminde toplama algoritmasını, bankaların atmlere ne kadar nakit para koyacağını rota optimizasyonu mantığı ile çözebilirsiniz. Bitirme projemde atmlerde nakit para optimizasyonuydu ve rota optimizasyon tekniği ile çok güzel çözümler üretmiştik. Biraz daha bakış açımızı genişletirsek rota optimizasyon teknikleri ile hastane yönetimini bile planlayabilirsiniz. Ameliyathane planlama, nöbet planlama, acil servis planlama ve benzeri konulara çok rahat cevap bulabilirsiniz.

Bir optimizasyondan bahsediyorsak işin içinde bir şeylerin minimize edilmesi bir şeylerinde maksimize edilmesi yatıyor demektir. Optimum sonuç ise bu minimizasyon ve maksimizasyon arasında ki dengeden ortaya çıkmaktadır. Yani rota optimizasyonu yaparken bir takım kısıtları minimize ederken bir takım kısıtları maksimize etmemiz gerekiyor. Ve bunları yaparken bu problemin ortaya çıkmasını sağlayan olguyu hep cebinizde tutmamız gerekecektir. Evet rota optimizasyon yöntemlerinin ortaya çıkmasını sağlayan olgu kapasitedir. Kapasite demek sonsuza giden yolda barajdır ve engeldir. Zaten bu yöntemin en önemli amacı mevcut kapasiteyi en doğru şekilde planlayabilmektir. Örneğin bir ürünün kara yolu ile taşınması gerekiyor ve bu taşımayı filonuzda bulunan kamyonlar ile yapacaksınız. Hangi kamyonun hangi noktaya uğrayacağı sorusunun cevabı rota optimizasyonundan geçiyor. Eee sonuçta kamyonların bir kapasitesi var. Ve tüm planlarınız bu kapasite etrafında hesaplanıyor.

Dediğimiz gibi etkin bir rota optimizasyonun en temel amacı kapasitenizi en mükemmel şekilde kullanabilmektir. Ama bu kapasiteyi nasıl yönlendireceksiniz bu soru da rota optimizasyonun cevap aradığı konulardan biridir. Rota optimizasyonu teriminin insanlarda oluşturduğu algı minimum yol gibi durabilir. Ancak minimum yol gitmek bazen sizin için optimum çözüm olmayabilir. Belki en kısa yoldan giderken süre de minimizasyon sağlamamış oluruz. Bunu en çok İstanbul’da oturanlar bilir. Trafikten kaçmak için yolu fazlası ile uzatabiliyoruz. Ya da minimum zaman ile hareket edelim derken daha fazla araç kullanabiliriz. Yani rota optimizasyonu için kesin minimum yoldur diyemeyiz. Minimum yolun yanında minimum zaman, minimum araç sayısı hatta ve hatta minimum co2 emisyonu hedeflerine doğru ilerleyebiliriz. Rota optimizasyonu sorusu saydığım bu cevaplara ulaşmayı hedefliyor. Bizim sadece hangi sonuca varmak istediğimize karar vermemiz gerekiyor.

Ben bu seriye yolculuk faaliyetleri üzerinden devam edeceğim. Yani aslında ele aldığımız konu dağıtım problemleri olacak. Madem dağıtım problemleri üzerinden konuyu konuşmaya ve tartışmaya devam edeceğiz, ilerleyen konularda karşımıza çıkacak kısıtlardan bahsedelim. Problemin çözümüne giden yolu bir labirent olarak düşünürsek kısıtlar da bu labirentin duvarlarıdır. Yani sonuca çıkan yolda bizi yönlendiren kısım kısıtlardır. Kapasite terimi ilk kısıtımız olsun. Aracımızın bir kapasitesi var ve bunun üzerine çıkamıyoruz. Bunun yanında zaman kısıtımız da olabilir. Örneğin; ürünü 3 günden kısa sürede götürmemiz gerekiyorsa bu kısıtı göz önüne alarak çözüm algoritmamızı kurabiliriz. Yol kısıtları da şu an bize el sallıyor. Örneğin; İstanbul’da kamyonlar 1. ve 2. köprüyü kullanamıyor. Yani oldu ki kıta değiştireceksiniz mutlaka ama mutlaka 3. köprüyü kullanmanız gerekiyor. Bu 3 kısıtın yanına ekleyebileceğim bir diğer kısıt ise araç kullanım süreleridir. Yine kamyon üzerinden gidersek kamyon sürücüsünün 24 saat araç kullanamayacağını mutlaka algoritma içine eklememiz gerekiyor. Diğer kısıtlardan bahsedecek olursak ise; maliyet, mevzuatlar, hava durumu gibi kavramlar da karşımıza kısıt olarak çıkacaktır.

Yöneylem derslerinden hatırlayacağınız; düğüm yöntemi, tam sayılı programlama, gezgin satıcı problemleri, sırt çantası problemi gibi konuların hepsini bu seri ile inceleyeceğiz. Yani rota optimizasyonu konusu dibine kadar bir endüstri mühendisliği konusudur. İçerisinde optimizasyon ve simülasyonu bol bol barındıran sorusu bol, çözümü zor ancak çalışması çok zevkli olan bir konu olan rota optimizasyonu konusuna giriş yapmış olduk. Endüstri 4.0 içinde çok önemli olan bu konuyu enlemesine boylamasına konuşup birlikte tartışacağız. Böylece bir başlangıç, bir giriş yapmış olduk. Bilgiyle kalın.